english

orzecznictwo

id dokumentu: 20345

id: 20345

1. Istotną różnicą w porównaniu z postępowaniem przed sądem państwowym jest brak związania sądu polubownego nie tylko przepisami postępowania cywilnego (art. 705 KPC), ale także przepisami prawa cywilnego materialnego. Wprawdzie w tej ostatniej kwestii brak wyraźnego uregulowania, ale wniosek tego rodzaju jednoznacznie wynika z analizy przepisów art. 711 § 3 KPC i art. 712 § 1 pkt 4 KPC przewidujących jako jedyne kryterium oceny prawidłowości wyroku naruszenie praworządności lub zasad współżycia społecznego.

2. Powoływanie się na zarzut, że wyrok sądu polubownego narusza określone przepisy prawa materialnego może (…) być w świetle art. 712 § 1 pkt 4 KPC skuteczne tylko o tyle, o ile uchybienie konkretnym normom narusza jednocześnie zasady praworządności w Państwie Polskim, to zaś wymaga wykazania przede wszystkim, że prawo materialne zostało naruszone, a nadto, że uchybień jest tak wiele, iż godzi to w samą zasadę obowiązującego porządku prawnego widzianego przez pryzmat pryncypiów ustrojowych, politycznych i społeczno-gospodarczych.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

z dnia 14 lipca 1995 r.

I ACr 424/95

Sąd Apelacyjny w Gdańsku Wydział Cywilny w składzie następującym:

SSA Z. Ślężak (przewodniczący)

SSA Z. Kwaśniewski

SSA M. Grzelka (sprawozdawca)

po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 1995 r. na rozprawie sprawy ze skarg Gminy […] i Prokuratora w […] o uchylenie wyroku Sądu Polubownego przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w […] w sprawie z powództwa […] przeciwko Gminie […] o zapłatę na skutek rewizji przeciwnika skarg od wyroku Sądu Wojewódzkiego w […] z dnia 22.XII.1994 r. sygn. akt […]:

1. zmienia zaskarżony wyrok i oddala obydwie skargi;

2. zasądza od Gminy […] na rzecz przeciwnika skargi […] kwotę 4.382,- (cztery tysiące trzysta osiemdziesiąt dwa) złotych tytułem kosztów procesowych za obie instancje.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki w […] uchylił wyrok Sądu Polubownego przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w […] z dnia 5 lipca 1994 r. w sprawie SP 5/94, mocą którego m.in. zasądzona została od gminy […] na rzecz […] kwota 572.000.000,- złotych (starych) z ustawowymi odsetkami od dnia 10 marca 1994 r. oraz koszty postępowania w łącznej kwocie 88.640.000,- zł, w tym – 70.000.000,- złotych (starych) kosztów zastępstwa adwokackiego.

Sąd Wojewódzki podzielił stanowisko Prokuratora Wojewódzkiego w […] i Gminy […] wyrażone w skargach o uchylenie wyżej opisanego wyroku Sądu Polubownego, a mianowicie – że wyrok ten uchybia praworządności w Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd I instancji uznał, że wprawdzie umowa z dnia 7.I.1994 r. o leasing zawarta przez strony bez podpisu Skarbnika Gminy nie jest nieważna a to wobec podpisania przez Skarbnika umowy z dnia 31.I.1994 r. nawiązującej w swej treści do umowy z dnia 7.I.1994 r. i stanowiącej integralną część tej pierwszej umowy, ani nie jest nieważna z powodu braku określenia jej przedmiotu, bo z załącznika w postaci wyceny budynków budowli, maszyn i urządzeń Zakładu Eksploatacji i Produkcji Kruszywa na dzień 17.XI.1993 r. przedmiot ten wynikał, to jednak umowa ta jest nieważna z innych, podnoszonych przez skarżących przyczyn. Według wyrażonego w zaskarżonym wyroku poglądu umowa o leasing nie mogła być ważnie zawarta w sytuacji gdy właścicielka gruntu, na którym posadowiony został Zakład nie wyrażała zgody na poddzierżawienie gruntu […], o czym obie strony wiedziały oraz w sytuacji, gdy przedmiotem umowy leasingowej byłyby jedynie wierzytelności Gminy […] do właścicielki gruntu o zwrot nakładów, w postaci budynków, budowli maszyn i urządzeń, nie zaś same te budowle i urządzenia co było niedopuszczalne, bo miało na celu obejście przepisów o dzierżawie. Sąd Wojewódzki uznał, że w tym przypadku podstawę stwierdzenia nieważności umowy leasingowej stanowi przepis art. 58 KC w zw. z art. 698 § 1 KC. Jednocześnie, zdaniem Sądu I instancji, umowa z dnia 7.I.1994 r. była nieważna w świetle art. 83 KC z powodu jej pozorności, o czym świadczy – wg Sądu Wojewódzkiego – świadomość obu stron co do tego, że niemożliwe jest jej wykonanie przez Gminę, bo właścicielka skorzysta z uprawnień przewidzianych w art. 698 § 2 KC, oraz, że dopiero w dniu 11 stycznia 1994 r. Wójt Gminy wydał zarządzenie nr 1/94 o sporządzeniu spisu z natury składników środków trwałych, przedmiotów nietrwałych i materiałów Zakładu w […], jak również fakt, że […] nie żądał przymuszenia Gminy na drodze sądowej do wykonania umowy lecz zażądał zapłaty kary umownej. Nadto zdaniem Sądu Wojewódzkiego zamieszczając w umowie leasingowej § 16 strony od początku miały na celu skorzystanie przez przeciwnika skarg z § 13 umowy, albowiem wiadomym było, że Gmina nie może udzielić gwarancji iż […] będzie mógł użytkować nieruchomość na warunkach dzierżawy jaka była umówiona między Gminą i właścicielką gruntu i to tym bardziej, że […] był wówczas radnym Gminy […] i wiedział, jakie są preferencje Rady Gminy zalecane Zarządowi Gminy w zakresie prywatyzacji Zakładu w […].

W rewizji, przeciwnik skargi, powołując się na podstawy przewidziane w art. 368 pkt 1, 3 i 4 KPC zarzucił, że zaskarżony wyrok narusza prawo materialne – przepisy art. 58, 83 i 698 KC przez ich niewłaściwe zastosowanie, że sprzecznie z zebranym w sprawie materiałem dowodowym ustala, iż w postępowaniu przetargowym pominięci zostali pracownicy Zakładu tworzący spółkę pracowniczą oraz, że unieważniony został przetarg w sprawie oddania Zakładu w […] w leasing, a także że dopiero po zawarciu umowy z 7.I.1994 r. zarządzono spis składników majątku Zakładu, a nadto, że Sąd I instancji nie wyjaśnił okoliczności, w jakich doszło do podjęcia uchwały Rady Gminy o zerwaniu umowy z […] i do ustalenia nowego kandydata do zawarcia umowy tyczącej prywatyzacji Zakładu w […] Skarżący podniósł, że w niniejszej sprawie w świetle przepisów art. 712 § 1 KPC brak było podstaw do uchylenia wyroku Sądu Polubownego i wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie skarg, względnie o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzki w […] do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Istotną różnicą w porównaniu z postępowaniem przed sądem państwowym jest brak związania sądu polubownego nie tylko przepisami postępowania cywilnego (art. 705 KPC), ale także przepisami prawa cywilnego materialnego. Wprawdzie w tej ostatniej kwestii brak wyraźnego uregulowania, ale wniosek tego rodzaju jednoznacznie wynika z analizy przepisów art. 711 § 3 KPC i art. 712 § 1 pkt 4 KPC przewidujących jako jedyne kryterium oceny prawidłowości wyroku naruszenie praworządności lub zasad współżycia społecznego.

Powoływanie się na zarzut, że wyrok sądu polubownego narusza określone przepisy prawa materialnego może więc być w świetle art. 712 § 1 pkt 4 KPC skuteczne tylko o tyle, o ile uchybienie konkretnym normom narusza jednocześnie zasady praworządności w Państwie Polskim, to zaś wymaga wykazania przede wszystkim, że prawo materialne zostało naruszone, a nadto, że uchybień jest tak wiele, iż godzi to w samą zasadę obowiązującego porządku prawnego widzianego przez pryzmat pryncypiów ustrojowych, politycznych i społeczno-gospodarczych.

Zapoczątkowane w 1989 roku przemiany ustrojowe w Polsce ukierunkowane na gospodarkę rynkową i partnerskie traktowanie wszystkich występujących w obrocie podmiotów w ramach swobody kontraktowej przy jednoczesnym dążeniu do najbardziej racjonalnego pod względem ekonomicznym wykorzystania posiadanych dóbr materialnych, ale też bez priorytetowego traktowania własności zbiorowej stały się podwaliną zmodyfikowanego w 1990 r. w Polsce systemu prawnego w ramach którego za naczelne zasady, którym zadośćuczynienie stanowi o przestrzeganiu praworządności uznać należy m.in.:

1) nawiązywanie stosunków majątkowych na podstawie umów przy zachowaniu daleko idącej swobody stron w kształtowaniu tych stosunków

2) brak uprzywilejowania osób prawnych w stosunku do osób fizycznych,

3) brak podstaw do uprzywilejowanego traktowania interesu ogólnego w porównaniu z interesem indywidualnym,

4) możliwość zarządzania przez gminy mieniem komunalnym według własnego uznania.

W sprawie niniejszej było bezsporne, że Zakład Eksploatacji i Produkcji Kruszywa w […] stanowił komunalną jednostkę organizacyjną Gminy […], oraz że Zakład ten przeznaczony został uchwałą Rady Gminy […] z 1993 r. do prywatyzacji przez sprzedaż lub oddanie do odpłatnego korzystania. Było też bezsporne, że wykonanie uchwały powierzone zostało zarządowi Gminy […], który to Zarząd, reprezentowany przez 6 osób, po uprzednim zawiadomieniu […] (pismem z dnia 31.XII.1993 r.) o przyjęciu jego oferty w sprawie przyjęcia w leasing Zakładu Eksploatacji i Produkcji Kruszywa w […] zawarł z przeciwnikiem skarg w dniu 7 stycznia 1994 r. umowę leasingu o treści jak na k-14 akt sprawy 5/94 Sądu Polubownego. Zgodnie z tą umową przeciwnik skargi miał w okresie 9 lat korzystać na cele produkcyjno-handlowo-magazynowe ze środków trwałych Zakładu, a w zamian spłacać 35 kwartalnymi ratami ustaloną na kwotę 3.200.000.000,- złotych (starych) wartość Zakładu po czym nastąpić miało przeniesienie własności przedmiotu leasingu z Gminy na przeciwnika skargi za cenę stanowiącą […] w ustalonej wartości Zakładu. W § 10 umowy strony zastrzegły prawo przeciwnika skarg do rozwiązania umowy z ważnych niezawinionych przez niego przyczyn za 6 miesięcznym pisemnym wypowiedzeniem, za jednoczesnym poniesieniem przez niego wszystkich kosztów związanych ze zwrotem przedmiotu leasingu oraz z obowiązkiem zapłaty Gminie kary umownej w wysokości 10 % wartości niespłaconych rat leasingowych, w § 11 i § 12 strony zastrzegły prawo Gminy do wypowiedzenia umowy z ważnych przyczyn na 6 miesięcy naprzód oraz prawo rozwiązania przez Gminę umowy bez wypowiedzenia w dwóch szczegółowo określonych sytuacjach, natomiast w § 13 uzgodniły, że w przypadku rozwiązania umowy z przyczyn leżących po stronie Gminy, ta ostatnia zwróci przeciwnikowi skarg 30% wpłaconych rat leasingowych, a także zwróci poniesione przez […] wszelkie nakłady, a nadto wypłaci odszkodowanie w wysokości 10% niezapłaconych rat leasingowych; natomiast w przypadku rozwiązania umowy z przyczyn leżących po stronie przeciwnika skarg wpłacone przez niego raty nie podlegają zwrotowi. W § 14 strony przewidziały zawarcie odrębnej umowy dotyczącej zasad i ceny kupna przez przeciwnika skarg środków nietrwałych oraz zapasów, zaś w § 16 Gmina udzieliła przeciwnikowi skarg gwarancji co do tego, że w okresie trwania umowy […] będzie mógł na warunkach umowy zawartej przez Gminę z właścicielem nieruchomości użytkować tę nieruchomość, na której znajduje się przedmiot leasingu i to pod rygorem zastosowania wobec Gminy § 13.

W sprawie niniejszej było bezsporne, że w dniu 31 stycznia 1994 r. strony zawarły drugą umowę a mianowicie umowę sprzedaży, mocą której Gmina sprzedała przeciwnikowi skargi materiały pędne, części zamienne do maszyn i urządzeń, przedmioty nietrwałe stanowiące wyposażenie warsztatów, pomieszczeń biurowych i socjalnych, a także zapasy gotowego kruszywa Zakładu w […] i w treści której ustaliły ostateczny termin przekazania przedmiotu umowy leasingowej na dzień 10 lutego 1994 r. oraz uczyniły ją integralną częścią umowy leasingowej z dnia 7 stycznia 1994 r.

Również bezsporne okazało się to, że w dniu 10 lutego 1994 r. Gmina powiadomiła przeciwnika skargi, że wstrzymuje się z wykonaniem umowy leasingowej na czas nieokreślony, oraz że mimo pism przeciwnika skarg z dnia 1.III.1994 r. i z 9.III.1994 r. Gmina nie wydała […] obiektów Zakładu, zaś w maju oddała te obiekty i urządzenia w leasing spółce pracowniczej utworzonej na bazie byłych pracowników Zakładu jako jednostki budżetowej i z udziałem m.in. właścicielki gruntu pod Zakładem, która nie wyraziła zgody na to, aby Gmina – dzierżawca gruntu poddzierżawiła grunt przeciwnikowi skarg.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, w tym stanie faktycznym sprawy brak było podstaw do formułowania ocen o nieważności umowy leasingowej wg przepisów art. 58 KC lub w świetle art. 83 KC, a w konsekwencji do uznania, że wyrok Sądu Polubownego uchybia praworządności.

Przede wszystkim, błędny jest pogląd jakoby nie było dopuszczalne zawarcie umowy leasingowej w sytuacji, gdy Gmina nie była właścicielem gruntu a jedynie miała do właścicielki wierzytelność o zwrot nakładów. Przedmiotem umowy z 7.I.1994 r. jest korzystanie z rzeczy z ewentualnością w przyszłości przeniesienia własności rzeczy, a zatem umowa ma za swój przedmiot wyłącznie skutki obligacyjne, nie zaś rzeczowe i nie istniała przeszkoda z art. 47 § 1 KC do tego, aby w stosunkach między stronami uczynić nakłady – części składowe gruntu – przedmiotem korzystania przez przeciwnika skargi, co do innych zaś nakładów – to w postaci ruchomości, to zarówno w świetle przepisów art. 49, 51 KC jak i art. 55 KC nie może być wątpliwości, że mogły być one przedmiotem zobowiązania o skutku obligacyjnym. W żadnym razie też o nieważności umowy leasingowej nie może świadczyć okoliczność, że stosownie do art. 698 § 2 KC, w ustalonym przez Sąd I instancji stanie faktycznym sprawy, właścicielka gruntu mogłaby wypowiedzieć Gminie umowę dzierżawy. Oddający grunt do korzystania nie musi być właścicielem tego gruntu i również wtedy gdy właścicielem nie jest, umowa wywrze skutek w postaci nabycia przez biorącego grunt prawa korzystania z gruntu z tym, że to prawo korzystania istnieje oczywiście tylko między stronami, nie zaś w stosunkach z osobami trzecimi. Jeżeli nie może być wykonywane z powodu przeszkody ewentualnie stawianej przez osoby trzecie, to powstaje jedynie kwestia niewykonania przez dającego grunt umowy, nie zaś kwestia nieważności umowy.

Również brak jest w okolicznościach niniejszej sprawy podstaw do oceny, że umowa leasingowa była umową pozorną w rozumieniu art. 83 KC. Również bowiem towarzysząca stronom świadomość, że właścicielce gruntu służą uprawnienia z art. 698 § 2 KC nie jest argumentem na korzyść twierdzenia, że strony wiedziały, że niemożliwe jest wykonanie umowy. Wykonanie to byłoby wszakże możliwe gdyby właścicielka z uprawnień swoich nie skorzystała czego nie można było wykluczyć, jak również wtedy, gdyby Gmina nie poddała się żądaniu właścicielki i wzięła na siebie ryzyko ewentualnego sporu z właścicielką.

Generalnie też cała ta kwestia w rzeczy samej stwarzała nie stan niemożności wykonania umowy z przyczyn obciążających obie strony, lecz stan ryzyka obciążającego wyłącznie Gminę jako tę stronę, która miała grunt wydać przeciwnikowi skarg, mimo, że w ramach stosunku łączącego już tylko Gminę z właścicielką gruntu ta ostatnia się temu sprzeciwiała. Tak też to rozumiały strony, a mianowicie, że ryzyko niemożności korzystania przez […] z Zakładu z przyczyn dotyczących właścicielki gruntu dotknie wyłącznie Gminę i nie sposób uznać, aby w ramach dopuszczalnej swobody układania stosunków między stronami tego rodzaju porozumienie mogło być ocenione jako niedopuszczalne ze skutkiem w postaci nieważności przewidzianej w art. 83 KC.

O pozorności można by mówić bowiem tylko wówczas gdyby się okazało, że strony nie miały zamiaru wejść z sobą w stosunki prawne odnośnie do prywatyzowanego Zakładu, a jedynym ich celem w umowie z 7.I. 1994 r. było przysporzyć przeciwnikowi skarg ze środków gminy korzyści w postaci umówionego odszkodowania. A tymczasem nie świadczy o tym ani zachowanie się stron jako takie w kwestii możności dysponowania przez Gminę gruntem, ani w połączeniu z innymi zachowaniami się stron świadczącymi o rzeczywistym zamiarze zrealizowania planu prywatyzacji Zakładu z udziałem przeciwnika skarg, a to – wybór przeciwnika skarg przez wieloosobowy Zarząd Gminy na kandydata na leasingobiorcę, wpłacenie przez […] wadium 50.000.000,- złotych (starych), wielokrotne zabiegi u właścicielki gruntu o niestawianie przeszkód, zawarcie w dniu 30.I.1994 r. kolejnej umowy mającej służyć realizacji umowy leasingowej i wręcz przez strony włączonej do umowy z 7.I.1994 r.

O pozorności umowy leasingowej nie świadczy też – wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego – ani okoliczność wydania dopiero po jej zawarciu zarządzenia w przedmiocie spisu z natury składników majątkowych Zakładu, ani okoliczność, że przeciwnik skarg nie żądał przymuszenia Gminy do wydania mu Zakładu, względnie – jak to podnosiła Gmina – nie zaskarżył skargą pauliańską umowy leasingowej zawartej przez Gminę w maju 1994 r. ze Spółką pracowniczą. Zarządzenie spisu z natury składników Zakładu, o którym – mimo nie dość wyraźnego tekstu samej umowy z 7.I.1994 r. – oczywiście musiało być wiadome, że ten Zakład jest przedmiotem oddania do korzystania, stanowi raczej dowód przeciwny do tego, aby umowa miała być pozorna, skoro zarządzenie to służyć miało protokolarnemu przekazaniu tych składników w wykonaniu umowy, co byłoby zbędne gdyby strony rzeczywistego zamiaru tyczącego leasingu nie miały. Co do zaniechania natomiast przez przeciwnika skarg dochodzenia przed sądem wykonania umowy lub wystąpienia ze skarga pauliańską, to było to prawo przeciwnika, nie zaś jego obowiązek i nie sposób czynić […] zarzutu z tego, że nie skorzystał z tego swojego uprawnienia. Na marginesie już tylko też należy zauważyć, że nie wydaje się, aby w sprawie niniejszej mogły być uznane za spełnione przesłanki z art. 527 KC.

Z powyższych względów żaden z rozważanych przez Sąd I instancji argumentów mających świadczyć o tym, ze wyrok Sądu Polubownego uchybia praworządności nie mógł się ostać. Były to bowiem argumenty mające świadczyć tylko o naruszeniu prawa materialnego co nie jest tożsame z naruszeniem praworządności w Rzeczypospolitej Polskiej, a poza tym – jak to wyżej przedstawiono – wyrok Sądu Polubownego nie naruszał prawa materialnego bo umowa na podstawie której został wydany nie była nieważna ani w świetle przepisów art. 58 KC ani w świetle art. 83 KC.

Umowa ta – jak to już wyżej wzmiankowano – została przygotowana stosunkowo mało starannie, brakuje w niej systematyki przedmiotu i precyzji sformułowań, a w części, w jakiej stanowić ma jedną całość z umową z dnia 31.I.1994 r. zawiera też różne postanowienia odnośnie do organu mającego rozstrzygać ewentualne spory ze stosunku leasingu, względnie z umowy sprzedaży co jest wprawdzie dopuszczalne, ale świadczy o pewnej chaotyczności działań. Umowa ta, nadto przewiduje – wg językowego określenia – odszkodowanie umowne na wypadek rozwiązania umowy, czego nie dopuszcza kodeks cywilny przewidując kary umowne tylko na wypadek niewykonania bądź nienależytego wykonania umowy (art. 481 § 1 KC). Mimo tego umowa ta jako przedmiot analizy przed Sądem Polubownym pozwala jednoznacznie przyjąć, że Gmina wzięła na siebie obowiązek udostępnienia […] do odpłatnego korzystania mienie Zakładu Eksploatacji i Produkcji Kruszywa w […], że Gmina wzięła na siebie ryzyko niemożności wydania przeciwnikowi skarg tego obiektu – przyczyn dotyczących właściciela gruntu, oraz ryzyko zapłacenia umownego odszkodowania wówczas, gdyby z przyczyn leżących po jej stronie doszło do sytuacji, w której umowa przestałaby strony wiązać, jak również że po zawarciu umowy z 7.I.1994 r. i z 31.I.1994 r. Gmina zmieniła zamiar co do osoby leasingobiorcy i dlatego nie wydała Zakładu przeciwnikowi skarg, w związku z czym stosownie do treści § 19 umowy z 7.I.1994 r. i przepisów art. 491 i art. 494 KC […] odstąpił od tej umowy i zażądał umówionego odszkodowania.

Wyrok Sądu Polubownego nakazujący zapłacić to odszkodowanie wraz z odsetkami ustawowymi nie narusza ani zasad ustrojowych, ani zasad społeczno-gospodarczego wykorzystania mienia komunalnego, ani zasady swobody umów czy równości partnerów bez względu na to, czy reprezentują oni interes indywidualny czy zbiorowy, ani nie narusza prawa materialnego, w szczególności w sposób rażąco uchybiający obowiązującemu w tym zakresie porządkowi prawnemu. Z tych względów wyrok ten nie mógł być oceniony jako uchybiający praworządności w rozumieniu art. 712 § 1 pkt 4 KPC i dlatego Sąd Apelacyjny uznając rewizję za zasadną i działając na podstawie art. 390 § 1 KPC zmienił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego i oddalił skargi o uchylenie wyroku Sądu Polubownego.

Co do żądania zmiarkowania kary umownej zawartego w skardze Prokuratora Wojewódzkiego w […] to nie było ono w ogóle możliwe do rozważenia w niniejszym postępowaniu, ponieważ wyrok sądu państwowego ma charakter wyłącznie kasatoryjny. Co do zarzutów natomiast Gminy […] odnośnie do wysokości żądanego przez przeciwnika skarg odszkodowania umownego, to zarzut ten mógł być również rozpatrywany tylko w aspekcie naruszenia praworządności, a więc bez obowiązku Sądu dociekania ścisłych matematycznych wyliczeń zaś w sprawie niniejszej zarzut ten był także bezzasadny w świetle wyliczeń zawartych w piśmie przeciwnika skargi do Gminy z dnia 1.III.1994 r. i w uzasadnieniu pozwu do Sądu Polubownego i niekwestionowania tego przez wnoszących skargi w postępowaniu przed Sądem Polubownym względnie przed Sądem Wojewódzkim w […].

O kosztach Sąd Apelacyjny orzekł na mocy art. 98 KPC.

do góry