english

publikacje

id dokumentu: 40027

Wprowadzenie

Tę garść uwag dotyczących etyki arbitra poświęcam pamięci Pana Profesora Jana Łukasiewicza. Stanowią one w pewnym stopniu kontynuację i uzupełnienie wcześniej opublikowanych rozważań1 na ten temat. Jednak choć od tego czasu minęło tylko 5 lat, żyjemy już w innym świecie, w świecie kryzysu instytucji demokratycznych, który objął również, a może nawet szczególnie Polskę. Wszystkie zachodzące w Polsce i na świecie zmiany mogą mieć i z pewnością będą miały wpływ na arbitraż w kraju i na świecie2. Mimo odrębności, odmienności i prywatności arbitraż jako metoda rozstrzygania sporów prywatnoprawnych nie funkcjonuje w próżni; jest z jednej strony istotnym elementem społeczeństwa obywatelskiego i stanowi realizację konstytucyjnej zasady wolności i praw obywateli, a z drugiej strony jego rozstrzygnięcia podlegają kontroli sądów państwowych. Nie jest więc nigdy w pełni autonomiczny.

Do zajęcia się tematem etyki arbitra zainspirowała mnie lektura publikacji wybitnego amerykańskiego historyka T. Snydera O tyranii. Dwadzieścia lekcji z dwudziestego wieku wydanej po wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych, który zwrócił uwagę na szczególne znaczenie etyki zawodowej w dobie kryzysu wartości demokratycznych, w sytuacji wyjątkowej3. Swój dramatyczny apel o przestrzeganie norm i zasad etyki zawodowej autor kieruje w szczególności do adwokatów i sędziów. Na apel ten nie może pozostać obojętne również środowisko arbitrażowe.

Znaczenia zasad etyki w arbitrażu nie można przecenić. Stanowią one konstrukcję, na której arbitraż jest zbudowany. Nie do wyobrażenia jest arbitraż bez odwoływania się do norm etycznych i bez dbałości o ich przestrzeganie4.

Odpowiedzialność za przestrzeganie zasad etyki w toku postępowania arbitrażowego ponoszą wszyscy jego uczestnicy, a zwłaszcza arbitrzy i profesjonalni pełnomocnicy stron oraz instytucja arbitrażowa administrująca postępowaniem. Uwagi zawarte w tym opracowaniu dotyczą wyłącznie zagadnienia etyki arbitra.

1. Źródła obowiązku przestrzegania zasad etyki w arbitrażu 

Ani ustawa modelowa UNCITRAL5 (dalej: ModelU), ani oparte na niej krajowe regulacje prawa arbitrażowego, w tym polskie prawo arbitrażowe (część piąta k.p.c.), nie zawierają bezpośrednich odwołań do określonych zbiorów norm etycznych. Z reguły nie czynią tego również regulaminy stałych sądów arbitrażowych, także tych, które dokonały kodyfikacji norm etycznych obowiązujących arbitrów w postępowaniach toczących się na podstawie ich regulaminów6. Ale oczywiście standardy etyczne dla arbitrów znajdują swoje źródło już w samej istocie i charakterze arbitrażu, a wynikają też z krajowych ustaw arbitrażowych i regulaminów arbitrażowych. Wszystkie te ustawy i regulaminy zawierają zwłaszcza odniesienia do niezależności lub bezstronności arbitra, właściwości o szczególnym znaczeniu w arbitrażu.

Własne zbiory norm etycznych adresowane do arbitrów (określane dalej również jako kodeksy etyki arbitra) mają m.in. następujące instytucje arbitrażowe: Arbitration Centre of the Portuguese Chamber of Commerce and Industry7, Brazilian Centre of Mediation and Arbitration8, Center for International Investment and Commercial Arbitration (CIICA)9, China International Economic and Trade Arbitration Commission (CIETAC)10, Hong Kong International Arbitration Centre (HKIAC)11, International Institute for Conflict Prevention and Resolution (CPR)12, JAMS Arbitration, Mediation, and ADR services (JAMS)13, Korean Commercial Arbitration Board (KCAB)14, Milan Chamber of Arbitration (CAM)15, National Commercial Arbitration Centre of Cambodia (NCAC)16, Singapore International Arbitration Centre (SIAC)17, Thai Arbitration Institute18, Vietnam International Arbitration Centre19, Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie (SA KIG)20, a także niektóre krajowe stowarzyszenia arbitrażowe, np. American Arbitration Association (AAA)21, Portuguese Arbitration Association (APA)22, Polskie Stowarzyszenie Sądownictwa Polubownego (PSSP)23. Autorem kodeksu etyki arbitra jest też American Bar Association (ABA)24. Pierwotna wersja „The Code of Ethics for Arbitrators in Commercial Disputes” powstała w 1977 r. jako wynik pracy komisji powołanej w tym celu wspólnie z AAA. Również prace nad najnowszą wersją kodeksu przyjętego w 2004 r. były prowadzone wspólnie przez ABA i AAA. W pracach tych uczestniczył również CPR, który w 2005 r. przyjął kodeks o tej samej treści.

Odrębnego omówienia wymagają opracowania dotyczące etyki arbitra, które powstały pod auspicjami International Bar Association (IBA). Inspiracją dla przyjętego w 1987 r. dokumentu zatytułowanego „Rules of Ethics for International Arbitrators” (Rules of Ethics)25 była treść kodeksu etyki arbitra przyjętego w 1977 r. przez ABA i AAA. W 2004 r. został on częściowo zastąpiony przez „IBA Guidelines on Confl  t of Interest in International Arbitration”, zmienione następnie w 2014 r. (Wytyczne IBA)26. W pkt 8 Uwag wprowadzających autorzy Wytycznych IBA wyjaśniają, że Rules obejmują więcej zagadnień niż Wytyczne IBA i pozostają aktualne w zakresie, którego Wytyczne nie obejmują; w pozostałej części Wytyczne zastąpiły Rules of Ethics.

Wśród źródeł odnoszących się do zagadnień etyki arbitra Wytyczne IBA mają szczególne znaczenie, zwłaszcza w arbitrażu międzynarodowym27. Początkowo przyjęte sceptycznie i poddane krytyce28, stały się z czasem w praktyce głównym punktem odniesienia w ocenie bezstronności i niezależności arbitra, zarówno w arbitrażu międzynarodowym, jak i w arbitrażach krajowych, także w Polsce. Wytyczne IBA składają się z dwóch części, z których pierwsza zawiera ogólne standardy dotyczące bezstronności (impartiality), niezależności (independence) i ujawniania (disclosure), a druga odnosi się do praktycznego zastosowania tych ogólnych standardów i stanowi zbiór opisów stanów faktycznych mogących się zdarzyć w praktyce i mieć wpływ na ocenę bezstronności lub niezależności arbitra. Druga część nie zawiera więc norm etycznych, lecz wskazówki precyzujące wcześniej określone ogólne normy pomocne w pewnych, ale nie we wszystkich przecież sytuacjach w ocenie bezstronności lub niezależności arbitra na podstawie mających zastosowanie przepisów krajowych ustaw arbitrażowych i postanowień regulaminów arbitrażowych. Należy jednak podkreślić, że Wytyczne IBA nie są zbiorem przepisów prawa i nie mogą zastępować mających zastosowanie ustaw krajowych oraz regulaminów arbitrażowych. Zawarte w Wytycznych IBA wskazówki nie podlegają stosowaniu w znaczeniu, w jakim stosuje się prawo, mogą być natomiast pomocne w dokonywaniu jego wykładni.

Sukces Wytycznych IBA wyrażający się w ich powszechnym przyjęciu w praktyce arbitrażu wynika z zaproponowania przez ich autorów nowego sposobu postrzegania i prezentacji standardów. W miejsce standardów wyłącznie kwalitatywnych Wytyczne IBA proponują bardziej precyzyjne standardy kwantytatywne odwołujące się do kategorii faktycznych. Ich zaletą jest to, że pomagają zminimalizować niejednoznaczność standardów ogólnych i ułatwiają arbitrom podejmowanie decyzji dotyczących ujawniania i przyjmowania nominacji, a stronom – decyzji dotyczących żądania wyłączenia arbitra29. Ich słabością jest to, że ich zbiór nie jest wyczerpujący. Nie jest możliwe stworzenie uniwersalnego, a jednocześnie zupełnego zbioru tak konstruowanych standardów. Wynikający z drugiej części Wytycznych IBA zbiór standardów odnoszących się do bezstronności i niezależności arbitra ma więc charakter egzemplifikacji, na co wskazują wprost Wytyczne IBA.

Praktyka wydawania własnych kodeksów etyki arbitra przez stałe sądy arbitrażowe nie jest powszechna. Nie mają własnych kodeksów etyki arbitra nawet najbardziej znaczące instytucje, np. ICC International Court of Arbitration (ICC), The London Court of International Arbitration (LCIA), Arbitration Institute of the Stockholm Chamber of Commerce (SCC).

Krąg adresatów kodeksów etyki arbitra jest w zasadzie ograniczony do uczestników postępowań arbitrażowych administrowanych przez instytucje arbitrażowe, które je wydały. Zwykle zawierają one w swojej treści zobowiązanie do przestrzegania ich postanowień skierowane do osób, które podjęły się pełnić funkcję arbitra, lub zobowiązanie takie, choć niewysłowione w ich treści, wynika z charakteru kodeksów.

Wymienione zbiory etyki arbitra zawierają sformułowane bardziej lub mniej ogólnie, zwykle w sposób pozytywny (np. obowiązek ujawnienia) lub rzadziej negatywny (np. zakaz umawiania się ze stroną o dodatkowe wynagrodzenie), rygory deontyczne skierowane do osób mających pełnić lub pełniących funkcję arbitra. Szczególnie dużo miejsca poświęcają zagadnieniom niezależności i bezstronności arbitra oraz związanym z tym obowiązkom, w tym zwłaszcza obowiązkowi ujawnienia. Większość kodeksów formułuje wprost obowiązek staranności i rzetelności arbitra. Różni się od pozostałych kodeks NCAC tym, że tak jak Wytyczne IBA składa się z dwóch części – pierwszej, zawierającej ogólne zasady, i drugiej – aneksu, który tworzą cztery listy: czerwona lista bezwzględna, czerwona lista względna, lista pomarańczowa i lista zielona, zawierające opisy stanów faktycznych.

Na szczególną uwagę zasługuje The Code of Ethics for Arbitrators in Commercial Disputes opracowany przez AAA i ABA, a przyjęty również przez CPR. Jego znaczenie wynika nie tylko ze znaczenia organizacji, które go opracowały oraz powszechnego zastosowania w Stanach Zjednoczonych30. Jest to bardzo precyzyjnie zredagowany dokument usuwający mogące powstać wątpliwości lub niejednoznaczności zawartych standardów przez szersze ich opisy. Metoda przyjęta przez autorów tego kodeksu stanowi interesującą alternatywę dla zastosowanej w Wytycznych IBA.

Arbitraż handlowy, zarówno międzynarodowy, jak i krajowy, zdominowany jest, co jest zrozumiałe, przez prawników, w dużej części przez prawników-praktyków wykonujących zwłaszcza zawód adwokata lub w naszych warunkach także radcy prawnego. Obowiązek przestrzegania norm etycznych w arbitrażu dla takich osób pełniących funkcję arbitra, a także ewentualna odpowiedzialność za delikt dyscyplinarny może dodatkowo wynikać z obowiązujących je z racji wykonywania zawodu zaufania publicznego kodeksów etyki zawodowej, nawet jeśli pełnienie funkcji arbitra nie stanowi wykonywania zawodu adwokata (lub innego zawodu prawniczego). Zważywszy na treść art. 4 ust. 1 ustawy z 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 6 maja 2015 r., poz. 615 ze zm.) wydaje się, że de lege lata pełnienie funkcji arbitra nie stanowi wykonywania zawodu adwokata, a w świetle art. 6 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 25 lutego 2016 r., poz. 233 ze zm.) nie stanowi wykonywania zawodu radcy prawnego. Należy jednak zwrócić uwagę, że Kodeks Etyki Adwokackiej31 stanowi w § 1 ust. 2 i 3, iż naruszeniem godności zawodu „jest takie postępowanie adwokata, które mogłoby go poniżyć w opinii publicznej lub poderwać zaufanie do zawodu”, a obowiązkiem adwokata jest „przestrzegać norm etycznych oraz strzec godności zawodu”. Zgodnie z § 4 adwokat odpowiada dyscyplinarnie za uchybienie etyce adwokackiej lub naruszenie godności zawodu nie tylko podczas działalności zawodowej, ale również w działalności publicznej i w życiu prywatnym. Analogiczne postanowienia zawarte są w Kodeksie Etyki Radcy Prawnego32. Jeśli więc adwokat lub radca prawny pełni funkcję arbitra, jest zobowiązany także na podstawie jego kodeksu etyki zawodowej do przestrzegania norm etycznych odnoszących się do funkcji arbitra33.

 

W środowisku związanym z arbitrażem międzynarodowym od lat trwa dyskusja na temat potrzeby regulacji o charakterze transnarodowym dotyczącej zagadnień etyki w arbitrażu. Ostatnio na potrzebę stworzenia transnarodowego zbioru standardów w arbitrażu wskazywano podczas konferencji International Bar Association w Sydney, w październiku 2017 r.34 Chodzi przy tym zarówno o standardy etyczne odnoszące się do arbitrów, jak i do pełnomocników stron. Przedmiotem dyskusji są też koncepcje stworzenia niezależnej instytucji nadzorującej przestrzeganie zasad etyki przez arbitrów i pełnomocników w arbitrażu międzynarodowym. Przeważa jednak pogląd, że nie jest potrzebne tworzenie nowych instytucji, a przestrzeganiem przez arbitrów i pełnomocników norm etycznych powinny się zajmować odpowiednio instytucje arbitrażowe i arbitrzy.

2. Bezstronność i niezależność arbitra

Zagadnienia bezstronności i niezależności arbitrów są tematem wielu wypowiedzi w literaturze polskiej35 i zagranicznej36, co zwalnia mnie zwłaszcza z obowiązku podejmowania próby zdefiniowania tych pojęć. Właściwości te wymieniane są na pierwszym miejscu przez krajowe ustawy arbitrażowe, regulaminy arbitrażowe i kodeksy etyki arbitra. Stanowią one nie tyle obowiązek arbitra lub osoby wskazanej do pełnienia takiej funkcji, co jej immanentną cechę, którą powinna mieć w chwili powołania, decydującą o zdolności do pełnienia funkcji i definiującą arbitra37. Na gruncie polskiego prawa należy zwrócić uwagę na stylizację art. 1173 § 1 k.p.c., która wskazuje, że wybór powinien dotyczyć osoby, która jest niezależna i bezstronna. Chodzi oczywiście o niezależność i bezstronność w odniesieniu do konkretnego sporu. Nie jest to zatem nakaz formułowany pod adresem powołanego już arbitra, ale niezbędna właściwość wskazanej osoby, warunek jej powołania do pełnienia funkcji arbitra. Z właściwościami tymi wiąże się jednak i wynika z nich szereg obowiązków osoby wskazanej do pełnienia funkcji arbitra, a następnie powołanego już arbitra, wyrażonych wprost lub wynikających z prawa arbitrażowego, regulaminu lub kodeksu etyki arbitra. Analiza regulaminów arbitrażowych i kodeksów etyki arbitra pozwala na wyodrębnienie następujących obowiązków arbitrów lub osób mających pełnić funkcję arbitra, odnoszących się do bezstronności i niezależności: 1) podjęcia przed przyjęciem nominacji odpowiednich działań w celu ustalenia, czy istnieją okoliczności podlegające ujawnieniu38; 2)  odmowy przyjęcia funkcji w razie stwierdzenia, iż istnieją okoliczności budzące wątpliwości co do bezstronności lub niezależności; w razie ujawnienia się takiej okoliczności po powołaniu na arbitra – obowiązek ustąpienia z funkcji39; 3) ujawnienia wszelkich okoliczności mogących budzić wątpliwości co do bezstronności i niezależności; obowiązek ten dotyczy okresu przed przyjęciem funkcji, jak i całego czasu trwania postępowania arbitrażowego; 4) pozostania bezstronnym i niezależnym przez cały czas trwania postępowania i powstrzymania się od podejmowania działań, które mogłyby pozbawić go tych właściwości lub wywołać wrażenie ich braku.

Choć niewątpliwie można i należy oceniać wymienione właściwości arbitra i związane z nimi obowiązki przez pryzmat norm etycznych, to jest oczywiste, że wymienione właściwości, jak również co najmniej część obowiązków (np. obowiązek ujawnienia40) na gruncie polskiego prawa arbitrażowego i innych krajowych regulacji mają charakter normatywny (art. 1173 § 1 k.p.c. i art. 1174 § 1 i 2 k.p.c.).

W praktyce wyznaczenie granicy pomiędzy bezstronnością a niezależnością arbitra, pojęciami niezdefiniowanymi w przepisach prawa, może napotykać trudności. Zważywszy na ich funkcję, zasadne jest zatem podejście proponujące traktowanie obu tych właściwości łącznie jako koniecznej cechy osoby powoływanej do pełnienia funkcji arbitra41.

3. Uzasadnianie decyzji dotyczących wyłączenia arbitra

Zwykłym zdarzeniem prowadzącym do wygaśnięcia mandatu arbitra jest wykonanie przez niego obowiązków, co wyraża się przez wydanie wyroku rozstrzygającego w całości spór lub innego orzeczenia kończącego postępowanie arbitrażowe42. Nadzwyczajnymi zdarzeniami prowadzącymi do wygaśnięcia mandatu arbitra na gruncie polskiego prawa arbitrażowego są: śmierć, odwołanie, ustąpienie lub wyłączenie arbitra. Najważniejszym w praktyce przypadkiem wygaśnięcia mandatu arbitra jest jego wyłączenie. Instytucja wyłączenia służy zagwarantowaniu właściwości, jakie powinien mieć arbiter, zwłaszcza jego niezależności i bezstronności, w czasie całego postępowania arbitrażowego, dając każdej ze stron prawo żądania wyłączenia43. Ważnym narzędziem sprzyjającym transparentności postępowania o wyłączenie arbitra może być obowiązek uzasadniania decyzji dotyczących wyłączenia. Do niedawna regułą był brak zarówno w regulaminach, jak i w krajowych regulacjach arbitrażowych takiego obowiązku. W ostatnich latach widoczna jest tendencja do zmiany tej sytuacji. Nowy Regulamin Arbitrażowy SA KIG z 14 października 2014 r. w § 39 ust. 3 stwierdza, że pisemnego uzasadnienia wymaga m.in. postanowienie odmawiające wyłączenia arbitra. Przed wejściem w życie nowego Regulaminu Arbitrażowego SA KIG, tj. przed 1 stycznia 2015 r., postanowienia Rady Arbitrażowej zarówno uwzględniające, jak i oddalające wniosek o wyłączenie arbitra były doręczane stronom bez uzasadnienia. Ostatnio SCC poinformował na swojej stronie internetowej, że od 1 stycznia 2018 r. Rada SCC, która rozpoznaje wnioski o wyłączenie, będzie podawała uzasadnienie swoich decyzji, zarówno uwzględniających, jak i oddalających wniosek o wyłączenie. Wcześniej spośród liczących się międzynarodowych instytucji arbitrażowych tylko LCIA zawarł obowiązek uzasadniania decyzji w swoim regulaminie. Zgodnie z art. 10.6 Regulaminu LCIA obowiązującego od 1 października 2014 r. decyzja LCIA rozstrzygająca o wniosku o wyłączenie arbitra jest sporządzana na piśmie i zawiera motywy. Wcześniejsza wersja Regulaminu LCIA, obowiązująca od 1 stycznia 1998 r., nie przewidywała wymogu uzasadnienia decyzji w tym zakresie. Interesująca jest ewolucja w podejściu ICC do tego zagadnienia. Regulamin ICC obowiązujący od 1 stycznia 2012 r. przewiduje w art. 11 ust. 4, że uzasadnienie decyzji Sądu dotyczącej wyłączenia arbitra nie podlega ujawnieniu. W czasie prac poprzedzających uchwalenie regulaminu rozważano usunięcie tego rozwiązania, lecz ostatecznie zdecydowano się je utrzymać44. Wskazywano, że rozwiązanie to podkreśla rolę Sądu w zakresie tworzenia i składu trybunału arbitrażowego oraz oddala ryzyko dyskusji wokół takich decyzji przed sądami państwowymi, tym bardziej że w jednej ze spraw, w wyroku z 19 grudnia 2012 r., paryski sąd państwowy stwierdził, iż instytucja arbitrażowa nie ma obowiązku uzasadniania swojej decyzji w sprawie wyłączenia arbitra45. Wskazywano również, że utrzymanie dotychczasowej regulacji pozwoli na uniknięcie opóźnień i kosztów związanych z uzasadnianiem decyzji. Rozwiązanie to było jednak krytykowane i choć pozostawiono je bez zmian, praktyka poszła w innym kierunku46. Ostatecznie w październiku 2015 r. ICC oznajmił, że jeżeli strony postępowania zgodnie o to wnoszą, Sąd może podać motywy decyzji w szeregu rodzajów spraw, w tym w sprawie o wyłączenie arbitra. Zgodnie z tą nową praktyką ICC na zgodny wniosek stron zgłoszony przed zapadnięciem decyzji może podać motywy swojego rozstrzygnięcia w zakresie wyłączenia arbitra, nie jest jednak do tego zobowiązany.

Tę zmianę wyrażającą się w nowej treści regulaminów lub tylko w nowej praktyce należy ocenić pozytywnie. Trzeba jednak zaznaczyć, iż praktyka doręczenia stronom decyzji w sprawie wyłączenia arbitra wraz z uzasadnieniem istniała w niektórych stałych sądach arbitrażowych mimo braku wysłowionego w regulaminie obowiązku47.

Wydaje się, że szczególne uzasadnienie znajduje obowiązek podania motywów decyzji odmownej, tj. decyzji, którą właściwy organ instytucji arbitrażowej oddala wniosek strony o wyłączenie arbitra. Większość krajowych regulacji arbitrażowych przewiduje bowiem za art. 13(3) ModelU prawo takiej strony do wystąpienia do sądu państwowego o wyłączenie arbitra. Zgodnie z art. 1176 § 2 k.p.c. strona może wystąpić do sądu z wnioskiem o wyłączenie arbitra, jeżeli upłynął miesięczny termin od dnia zgłoszenia żądania wyłączenia arbitra w trybie określonym przez strony, np. w regulaminie stałego sądu polubownego, a decyzja w tym trybie nie została podjęta, lub jeśli arbiter nie został wyłączony. Realizacja tego uprawnienia strony następuje zatem zwykle później niż uprawnienia wynikającego z umowy stron. Takie ukształtowanie postępowania o wyłączenie arbitra wskazuje, że choć postępowanie przed sądem państwowym nie ma charakteru odwoławczego w stosunku do decyzji podjętej w ramach postępowania arbitrażowego, to orzeczenie sądu państwowego jest dla sądu arbitrażowego wiążące48. Znajomość motywów decyzji Rady Arbitrażowej SA KIG lub kompetentnego organu innego stałego sądu polubownego może więc mieć istotne znaczenie dla stron realizujących następnie swoje uprawnienia przed sądem państwowym.

4.  Obowiązek właściwego uzasadnienia wyroku

W standardach wymienianych w kodeksach etyki arbitra wyrażane jest oczekiwanie od arbitrów staranności i rzetelności w rozpoznawaniu i rozstrzyganiu sporu. Stronom nie chodzi przecież tylko o szybkie i tanie rozstrzygnięcie, bo taki rezultat najlepiej mogłyby osiągnąć bez udziału arbitrów, jak to zauważył W.W. Park49, rzucając monetą. Spełnienie tych postulatów przy wydawaniu wyroku oznacza m.in. uwzględnienie wszystkich relewantnych faktów i okoliczności, rozważenie wszystkich twierdzeń i argumentów stron oraz przedstawienie im sposobu rozumowania i argumentacji arbitrów, które doprowadziły ich do określonej konkluzji. Jedyną formą komunikacji arbitrów ze stronami na temat przyczyn dokonanego rozstrzygnięcia sporu jest sam wyrok, ta jego część, która określana jest jako uzasadnienie lub motywy. Ujawnienie motywów rozstrzygnięcia służy transparentności postępowania i stanowi jedną z gwarancji jego rzetelności. Strona postępowania, zwłaszcza ta, która przegrała spór, ma prawo wiedzieć, dlaczego tak się stało50.

Zgodnie z art. 31(2) ModelU wyrok powinien zawierać motywy rozstrzygnięcia, chyba że strony uzgodniły inaczej albo wyrok został wydany na podstawie ugody stron. Obowiązek sporządzenia uzasadnienia wyroku arbitrażowego jest obecnie w arbitrażu międzynarodowym regułą51. Zakres i charakter tego obowiązku nie jest jednak jednakowy52. Zgodnie z art. 1197 § 1 k.p.c. każdy wyrok arbitrażowy powinien zawierać motywy rozstrzygnięcia, a wobec imperatywnego charakteru normy wysłowionej w tym przepisie53 strony nie mogą skutecznie zwolnić arbitrów z obowiązku uzasadnienia wyroku54. Wyrok arbitrażowy jest zatem wadliwy, jeżeli nie zawiera uzasadnienia wbrew obowiązkowi wynikającemu z ustawy lub z umowy stron. Obowiązek sporządzenia uzasadnienia zawierają postanowienia regulaminów arbitrażowych, np. § 41 ust. 1 pkt 5 Regulaminu SA KIG, art. 31 ust. 2 Regulaminu ICC, art. 26 ust. 2 Regulaminu LCIA, art. 34 ust. 3 Regulaminu UNCITRAL55. Brak uzasadnienia na gruncie polskiego prawa stanowi wadliwość uzasadniającą żądanie uchylenia wyroku arbitrażowego56. Problemem występującym w praktyce nie jest jednak zupełny brak uzasadnienia, tylko uzasadnienie nieodpowiednie, niedostateczne, nieodpowiadające na istotne pytania na skutek braku właściwej staranności arbitrów. Rodzi się zatem pytanie, jakie wymogi powinna spełniać ta część wyroku arbitrażowego. Krajowe ustawy arbitrażowe ani regulaminy arbitrażowe nie formułują takich wymogów czy wskazówek ani co do formy, ani co do treści uzasadnienia. Nie oznacza to jednak całkowitej dowolności w doborze przez arbitrów zagadnień, które powinny zostać omówione w wyroku57. Nie ma jednak jednego uniwersalnego wzorca starannego uzasadnienia. Treść uzasadnienia w każdym sporze powinna odpowiadać jego specyfice i zapewniać realizację funkcji wyroku58, a zwłaszcza jego funkcji poznawczej. Zapoznanie się z motywami rozstrzygnięcia powinno m.in. pozwolić stronie zrozumieć wyrok, ocenić jego prawidłowość i podjąć decyzję co do dalszego postępowania. Zbędne są szczegółowe i obszerne rozważania dotyczące stanu faktycznego i oceny dowodów, jeżeli stan faktyczny jest między stronami bezsporny. Z kolei niewystarczające w razie sporności faktów jest poprzestanie na stwierdzeniu, że arbitrzy ustalili je po dogłębnej analizie, bez przedstawienia argumentacji prowadzącej do konkluzji, z którą jedna ze stron się nie zgadzała. Sąd Apelacyjny w Singapurze w wyroku z 13 lipca 2014 r.59 uchylił wyrok arbitrażowy, stwierdzając, że „ogólne stwierdzenie trybunału, że rozważył stanowiska stron, nie mogło samo w sobie wyjaśnić zagadnienia, czy trybunał rzeczywiście to uczynił”. Niezbędne jest więc odniesienie się przez zespół orzekający do wszystkich kwestii spornych między stronami i wyjaśnienie przyczyn decyzji zespołu dotyczących takich kwestii. Natomiast zbędne są obszerne rozważania dotyczące kwestii niespornych oraz nadmierne relacjonowanie stanowisk stron, dobrze im przecież znanych, lub nawet przytaczanie obszernych części kolejnych pism stron.

Na gruncie polskiego prawa arbitrażowego wyrok arbitrażowy, którego uzasadnienie nie obejmuje niezbędnej treści, tak jak wyrok bez uzasadnienia, jest dotknięty wadą mogącą stanowić przyczynę jego uchylenia na podstawie art. 1206 § 1 pkt 4 k.p.c. Ocena, czy uzasadnienie jest wadliwe w takim stopniu, jest możliwa wyłącznie ad casum. Naruszenie przez arbitrów nakazu staranności w odniesieniu do obowiązku uzasadnienia wyroku może więc w konsekwencji doprowadzić do usunięcia wyroku arbitrażowego z obrotu prawnego.

 


1 Zob. M. Łaszczuk, Kilka uwag o obowiązkach, niezależności i bezstronności arbitrów [w:] M. Łaszczuk (red.), Arbitraż i mediacja. Księga jubileuszowa dedykowania doktorowi Andrzejowi Tynelowi, Warszawa 2012, s. 321–332.

2 Zob. na ten temat: J. Zrałek, Arbitraż w świetle zachodzących przemian społecznych i gospodarczych [w:] M. Jagielska, M. Pazdan, E. Rott-Pietrzyk, M. Szpunar (red.), Rozprawy z prawa prywatnego. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Wojciechowi Popiołkowi, Warszawa 2017, s. 1041–1052.

3 T. Snyder, O tyranii. Dwadzieścia lekcji z dwudziestego wieku, Kraków 2017, s. 39–41.

4 Zob. np. C.A. Rogers, Ethics in International Arbitration, Oxford 2014; W.K. Slate II, Arbitration Ethics in the United States [w:] P. Nowaczyk, S. Pieckowski, J. Poczobut, A. Szumański, A. Tynel (red.), Międzynarodowy i krajowy arbitraż handlowy u progu XXI wieku. Księga pamiątkowa dedykowana doktorowi habilitowanemu Tadeuszowi Szurskiemu, Warszawa 2008, s. 181; S. Maynard, The Current State of Arbitrator Ethics and Party Recourse Against Grievances, „Yearbook on Arbitration and Mediation” 2016, vol. 8, no. 204, s. 204 i n., http://elibrary.law.psu.edu/arbitrationlawreview/vol8/iss1/16/ (26.12.2017).

5 UNCITRAL Model Law on International Commercial Arbitration z 1985 r., zmieniona w 2006 r., www.uncitral.org/uncitral/en/uncitral_text/arbitration.

6 Na tym tle charakter wyjątku ma treść postanowienia § 8 ust. 1 Regulaminu Sądu Arbitrażowego przy Konfederacji Lewiatan (http://www.sadarbitrazowy.org.pl/pl/przepisy-regulaminy.html) zatytułowanego „Kwalifikacje arbitrów”, zgodnie z którym arbiter „jest i pozostaje w toku całego postępowania arbitrażowego bezstronny i niezależny oraz przestrzega zasad etyki uchwalonych przez Komitet Arbitrażowy”.

7 Arbitrator’s Code of Ethics, www.josemigueljudice-arbitration.com/en/arbitration-texts/?t=Ethical+Codes&k=Keyword (26.12.2017r).

8 Code of Ethics, cbma.com.br/us/codigo_de_etica (26.12.2017).

9 Code of Ethics for an Arbitrator, www.ciica.org/arbitration/code-of-ethics-for-an-arbitrator/ (26.12.2017).

10 Code of Conduct for Arbitrators, www.cietac.org/index.php?m=Page&a=index&i-d=113&l=en (26.12.2017).

11 Code of Ethical Conduct, www.hkiac.org/arbitration/arbitrators/code-of-ethical-conduct (26.12.2017).

12 Code of Ethics for Arbitrators in Commercial Disputes, www.cpradr.org/resource-center/protocols-guidelines/ethics-codes/code-of-ethics-for-arbitrators-in-commercial- disputes (26.12.2017).

13 Arbitrator Ethics Guidelines, www.jamsadr.com/arbitrators-ethics/ (26.12.2017).

14 KCAB Code of Ethics for Arbitrators, www.kcab.or.kr/jsp/kcab_eng/noticebrd/eng_noticebrd_2020_s.jsp?SEQ=1220&BRWSCNT=17&NOTI_CLSF=4 (26.12.2017).

15 Code of Ethics of Arbitrators, www.camera-arbitrale.it/en/arbitration/arbitration-rules/code-of-ethics.php?id=104 (26.12.2017).

16 NCAC Arbitrator Code of Conduct, www.ncac.org.kh/?page=detail&menu1=216&menu2=699&ctype=article&id=699&lg=en (26.12.2017).

17 Code of Ethics for an Arbitrator, www.siac.org.sg/our-rules/code-of-ethics-for-an-arbitrator (26.12.2017).

18 Code of Ethics for Arbitrators, www.intracen.org/Thai-Arbitration-Institute/ (26.12.2017).

19 Code of Ethics for an Arbitrator, eng.viac.vn/code-of-ethics-for-an-arbitrator-c149. html (26.12.2017).

20 Kodeks Etyki Arbitra SA KIG, www.sakig.pl/pl/arbitraz/arbitrzy/kodeks-etyki-arbitra?qs=kodeks (26.12.2017).

21 The Code of Ethics for Arbitrators in Commercial Disputes, www.adr. org/sites/default/files/document_repository/Commercial_Code_of_Ethics_for_ Arbitrators_2010_10_14.pdf (26.12.2017). AAA, inaczej niż APA i PSSP, również administruje postępowaniami arbitrażowymi .

22 Code of Ethics, www.arbitragem.pt/en/projects-legislation/ (26.12.2017).

23 Zasady etyki arbitrów w sądownictwie polubownym, www.pssp.info.pl/content/ etyka (26.12.2017).

24 Code of Ethics For Arbitrators In Commercial Disputes, www.americanbar.org/groups/dispute_resolution5/resources/Ethics/Code_Ethics_Com_Arb_Ann.html (26.12.2017).

25 Rules of Ethics for International Arbitrators, www.ibanet.org/Search/Search. aspx?query=rules%20on%20ethics (26.12.2017).

26 IBA Guidelines on Conflict of Interest in International Arbitration z 2004 r., zmienione w 2014 r., www.ibanet.org/Publications/publications_IBA_guides_and_free_materials.aspx (26.12.2017).

27 Zob. na ten temat np. C.A. Rogers, Ethics…, s. 85 oraz 243 i n.; K. Daele, Challenge and Disqualification of Arbitrators in International Arbitration, Alphen aan den Rijn 2012, s. 27 i n.; A. Krysiak, M. Wierzbowski, Znaczenie i stosowanie w praktyce Wytycznych IBA w ramach arbitrażu krajowego [w:] M. Łaszczuk (red.), Arbitraż i mediacja. Księga jubileuszowa dedykowana doktorowi Andrzejowi Tynelowi, Warszawa 2012, s. 254–264; M. Tomaszewski, Przyczyny wyłączenia arbitra w świetle prawa polskiego [w:] P. Nowaczyk, S. Pieckowski, J. Poczobut, A. Szumański, A. Tynel (red.), Międzynarodowy i krajowy arbitraż handlowy u progu XXI wieku. Księga pamiątkowa dedykowana doktorowi habilitowanemu Tadeuszowi Szurskiemu, Warszawa 2008, s. 245–260.

28 C.A. Rogers, Ethics…, s. 84.

29 Zob. ibidem, s. 244.

30 Zob. W.K. Slate II, Arbitration…, s. 181.

31 Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeks Etyki Adwokackiej), www.nra.pl/dokumenty.php (26.12.2017).

32 Kodeks Etyki Radcy Prawnego, kirp.pl/etyka-i-wykonywanie-zawodu/etyka/kodeks-etyki-radcy-prawnego/ (26.12.2017).

33 Por. P. Skuczyński, Etyka adwokatów i radców prawnych, Warszawa 2016, s. 170 i n.

34 Zob. http://globalarbitrationreview.com/article/1148684/tribunals-and-institutions-can-monitor-ethics-argues-mourre?utm_source=Law%20Business%20Research&utm_medium=email& utm_campaign=8761749_GAR%20Headlines%2009%2F10%2F2017&dm_i=1KSF,57SLX,9GPLGC,K2N5Z,1 (26.12.2017). Zob też: C.A. Rogers, Ethics…, s. 370 i n.; S. Maynard, The Current State…, s. 204 i n.

35 Zob. zwłaszcza: A. Szumański [w:] A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. VIII: Arbitraż handlowy, Warszawa 2015, s. 428 i in.; K. Zawiślak, Receptum arbitrii, Warszawa 2012, s. 56 i n.; A.W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż handlowy w Polsce. Status prawny arbitrażu i arbitrów, Warszawa 2011, s. 555 i n.; M. Asłanowicz, Pozycja prawna arbitra w arbitrażu handlowym, Warszawa 2015, s. 90 i n.

36 Zob. np. P. Binder, International Commercial Arbitration and Conciliation in UNCITRAL Model Law Jurisdictions, London2010, s. 184 i in.; K. Daele, Challenge and Disqualification of Arbitrators in International Arbitration, Alphen aan den Rijn 2012, s. 269 i n. oraz 365 i n.

37 Por. K. Zawiślak, Receptum, s. 57 i n.

38 Zob. np. Canon II (B) ABA/AAA Code of Ethics oraz ogólny standard 7 (d) Wytycznych IBA, Zob. też: C.A. Rogers, Ethics…, s. 84 i 94.

39 Zob. np. art. 4 NCAC Code of Conduct for Arbitrators.

40 Por. K. Zawiślak, Receptum, s. 62. Autor słusznie zwraca uwagę, że zgodnie z polskim prawem ustawowy obowiązek ujawnienia ciąży tylko na arbitrze, ale nie na osobie, której dopiero zaproponowano objęcie funkcji arbitra.

41 Por. ibidem, s. 59–60; A. Redfern, M. Hunter, Law and Practice of International Commercial Arbitration, London 2004.

42 Mimo wydania wyroku arbiter może być zobowiązany do podjęcia dalszych czynności, a to w postępowaniu remisyjnym albo o uzupełnienie, wykładnię lub sprostowanie wyroku. Zob. np. A. Szumański [w:] A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. VIII: Arbitraż handlowy, Warszawa 2015, s. 504.

43 Zob. bliżej na temat wyłączenia arbitra: ibidem, s. 505 i n.

44 A. Carlevaris, R. Digon, Arbitrator Challenges under the ICC Rules and Practice, s. 10, http://library.iccwbo.org (26.12.2017).

45 Ibidem, s. 10; przyp. 22.

46 Szerzej na temat ewolucji prowadzącej do obecnej praktyki zob. ibidem, s. 11 i n.

47 Odnośnie do praktyki na gruncie Vienna Arbitration Rules zob. np. F.T. Schwarz, C.W. Konrad, The Vienna Rules. A Commentary on International Arbitration in Austria, Austin 2009, s. 373.

48 Zob. J. Szpara [w:] M. Łaszczuk, A. Szumański (red.), Regulamin Arbitrażowy Sądu Arbitrażowego przy KIG. Komentarz, Warszawa 2017, komentarz do § 22, nb. 50–59.

49 W.W. Park, Arbitrators and Accuracy, „Journal of International Dispute Settlement” 2010, vol. 1, no. 1, s. 25, http://www.arbitration-icca.org (26.12.2017).

50 Na temat celu i funkcji uzasadnienia wyroku w arbitrażu zob. M. Łaszczuk, Regulamin…, komentarz do § 41, nb. 5–13.

51 Zob. N. Blackaby, C. Partasides, A. Redfern, M. Hunter, Redfern…, s. 555–556.

52 O obowiązku uzasadnienia wyroku przez arbitrów w ustawach krajowych oraz regulaminach arbitrażowych zob. M. Rubino-Sammartano, International Arbitration Law and Practice, The Hague 2001, s. 777 i n.

53 Zob. np. T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008, s. 332.

54 Por. M. Tomaszewski, Skutki prawne wyroku sądu polubownego [w:] J. Gudowski, K. Weitz (red.), Aurea praxis, aurea theoria. Ksga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Erecińskiego, t. II, Warszawa 2011, s. 1906. Autor słusznie stwierdza, że brak motywów nie stanowi wady wyroku, jeżeli postępowanie arbitrażowe toczące się w Polsce podlega przepisom Konwencji Europejskiej z 21 kwietnia 1961 r. o międzynarodowym arbitrażu handlowym (Dz.U. z 1964 r., nr 40, poz. 270), a strony na podstawie art. VIII tej Konwencji umówiły się, że wyrok nie będzie zawierał uzasadnienia.

55 UNCITRAL Arbitration Rules, www.uncitral.org (26.12.2017).

56 Zob. M. Łaszczuk, J. Szpara [w:] A. Szumański (red.), System Prawa Handlowego, t. VIII: Arbitraż handlowy, Warszawa 2015, rozdz. XII, nb. 96; M. Łaszczuk [w:] M. Łaszczuk, A. Szumański, Regulamin…, komentarz do § 41, nb. 4.

57 Nie oznacza to jednak, że stałe sądy arbitrażowe nie formułują wskazówek dla arbitrów dotyczących wyroków. Zob. np. ICC Note to Parties and Arbitral Tribunals on the Conduct of the Arbitration Under the ICC Rules of Arbitration, https://iccwbo.org/publication/note-parties-arbitral-tribunals-conduct-arbitration/ (26.12.2017).

58 Zob. przyp. 50.

59 Zob. P. Pillai, U. Chaudhry, The Singapore Approach to Scrutiny of Arbitral Awards, http://kluwerarbitrationblog.com/2014/12/24/the-singapore-approach-to-scrutiny-of-arbitral-awards/ (26.12.2017).

 

Miejsce publikacji: Arbitraż i mediacja - perspektywy prywatnoprawna i publicznoprawna. Między teorią a praktyką. Księga pamiątkowa ku czci profesora Jana Łukasiewicza, Rzeszów 2018

do góry
do góry